نقش چشم‌انداز در تعالی علوم انسانی
دکتر سعید خزایی
استاد دانشگاه تهران و رئیس مرکز آینده پژوهی

تردیدی نیست که چشم انداز شیوه‌ای کارآمد برای معماری فرداهای مطلوب و ابزاری برای خلق دیدمان های حرکت آفرین در تمامی قلمروها و عرصه های زندگی بشری است. این تکنیک فارغ از موضوعی که بدان می پردازد، روشی برای تعالی بخشیدن به آینده است؛ اما با این وجود یادآوری چند نکته برای تبیین بهتر ارتباط چشم انداز و علوم انسانی ضروری به نظر می‌رسد:

1. با توجه به تغییر گرایش و رویکردها از فناوری های سخت به سمت فناوری های نرم که سرشتی انسانی‌تر دارند، خلق چشم‌اندازهای این حوزه از اهمیتی دو چندان برخوردار شده است.

2. تحقق شعار "توسعه پایدار" و دستیابی به اهداف بلند چشم انداز بیست ساله ی کشور در گام های نخست نیازمند توجه دقیق به عرصه های علوم انسانی به عنوان نیروی پیشران تحول و نوآوری است. به گفته‌ی رییس پروژه‌ی ملی آینده نگاری علمی و رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور ما فاقد آینده نگری ملی در حوزه ی علوم انسانی و اجتماعی هستیم. با توجه به این واقعیت که حوزه ی فرهنگ، جامعه و علوم جتماعی کانون های عمده‌ی رقابت و بسترهای گسترش آینده نگاری هستند، توجه به خلق چشم در عرصه ی علوم انسانی و آینده نگاری ملی در این عرصه، فریضه‌ای ملی است.

3. با اندکی تأمل در واژگان سند چشم انداز می توان جایگاه، نقش و ضرورت توجه به چشم اندازهای حرکت آفرین در عرصه ی علوم انسانی توجه کرد که سند چشم انداز بیست ساله‌ی کشور در ترسیم جامعه ی ایرانی در افق چشم‌انداز از چنین واژگانی بهره می گیرد.

"توسعه یافته، متناسب با مقتضیات فرهنگی، جغرافیایی و تاریخی خود، متکی بر اصول اخلاقی و ارزش های اسلامی، ملی و انقلابی، با تأکید بر مردم سالاری دینی، عدالت اجتماعی، آزادی های مشروع حفظ کرامت و حقوق انسانها و بهره مندی از امنیت اجتماعی و قضایی."

ویژگی‌های یاد شده، زیست بوم توسعه و آرمان پردازی کشور را در بستری فراهم آمده از علوم انسانی ترسیم و تقریر می کند. فراهمسازی این بستر و راستی آزمایی آن نیازمند گسترش دانش آفرینش چشم انداز و پی‌ریزی چشم‌اندازهای مقوم در حوزه‌ی علوم انسانی است.

به فرازهایی از آینده ی ترسیم شده در چارچوب سند چشم انداز ملی توجه کنید: الهام بخش، فعال و مؤثر در جهان اسلام با تحکیم الگوی مردم سالاری دینی، توسعه ی کارآمد، جامعه ی اخلاقی، نواندیشی و پویایی فکری و اجتماعی، تأثیرگذار بر همگرایی اسلامی و براساس تعالیم اسلامی و اندیشه های امام خمینی، جامعه ی آرمانی ایران 1404 بر پایه ی نگرش عمیق و گسترده به حوزه های دانشی و بینشی علوم انسانی پایه ریزی شده است و این واقعیت گویای توجه بیش از بیش به تجدید حیات در عرصه ی علوم انسانی است.

4 ـ آخر این که تمامی اندیشه ورزان حوزه‌ی مطالعات آینده و راهبردنگاران اعتقاد راسخ دارند که علوم انسانی در سال های پیش رو نقشی کلیدی در توسعه ی پایدار جوامع و ملت ها خواهد داشت. به همین سبب، نگرش آینده اندیشانه به ساحت علوم انسانی و آفرینش چشم اندازهای جانبخش در این قلمرو شرط کامیابی در عرصه های فناورانه و صنعتی است. نظریه هایی همچون جنگ های تأثیر محور، نظریه ی قدرت نرم و فناوری های فرهنگی طلایه داران جهش های بلند بشر در حوزه ی علوم انسانی است.

منبع: برداشت اول، مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری